Żelazo
Żelazo (Selesen) - wieś położona w gminie Smołdzino, 29 km w kierunku północno-wschodnim od Słupska. Miejscowość ta od XV w. do 1945 r. należała do rodziny Bandemerów. Po dawnych właścicielach ziemskich zachował się pałac, który wymaga natychmiastowych prac zabezpieczających przed dalszym niszczeniem. Jedną ze znanych mieszkanek pałacu była Kordula von Bandemer, która zostawiła po sobie kilkanaście obrazów. Najbardziej znanym obrazem dla mieszkańców Słupska i okolic jest portret przedstawiający chłopkę (Słowinkę z okolic Żelaza w stroju żałobnym). Oryginał obrazu wisiał w pałacu. Kopia portretu wykonana przez Otto Priebe była wystawiona w Heimatmuseum w Stolp (Słupsk). Dzisiaj, kopię obrazu możemy obejrzeć w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Kordula po śmierci swojego męża Rudolfa (16.08.1906) wyprowadziła się z pałacu i zamieszkała w willi (Villenbau) wybudowanej na dawnym cmentarzysku. W trakcie budowy fundamentów pod budynek wykopano wiele urn. Kordula zmarła 8 października 1918 roku i została pochowana, obok swojego męża, na wzgórzu cmentarnym w Żelazie. Najprawdopodobniej pochówek poza grobowcem rodzinnym, uchronił jej grób przed zniszczeniem (foto_785).
Cmentarz dawnych mieszkańców wsi położony jest na wzgórzu, na wschodnim skraju wsi. Na szczycie wzniesienia, w centralnym punkcie cmentarza, znajdował się grobowiec rodziny von Bandemer. Niestety, grobowiec rodziny, która przez 500 lat była związana z tą ziemią został splądrowany i zniszczony. Mogiły wokół grobowca również nie przetrwały w stanie nienaruszonym. Wszystkie krzyże żeliwne zostały skradzione przez zbieraczy złomu, a pomniki nagrobne wywiezione. Zachowało się tylko to co nie przedstawiało wartości lub uległo uszkodzeniu podczas demontażu nagrobków. Zmarłych chowano zgodnie z kierunkiem północ - południe. Na południowo-wschodnim stoku wzgórza utworzono trzy kaskady, na których utworzono kwatery grzebalne. W tej części cmentarza jest najwięcej śladów świadczących o pochówkach dzieci. Ciekawostką jest nietypowe miejsce umieszczenia tablicy inskrypcyjnej na jednym z grobów, która znajduje się z tyłu nagrobka (foto_774). W porównaniu z innymi cmentarzami położonymi w okolicach Żelaza można powiedzieć, że mimo ogólnego zniszczenia cmentarza, zachowało się wiele elementów nagrobnych lub ich fragmentów. Najprawdopodobniej wiele ciekawych rzeczy znajduje się pod grubą warstwą ściółki, które zostaną odkryte w trakcie ewentualnych prac porządkowych.
| Nazwisko | Imię | Tytuł / oznaczenie | Data urodzenia | Data śmierci |
|---|---|---|---|---|
| von Bandemer | Rudolvh | - | 19.06.1829 | 16.08.1906 |
| von Bandemer | Kordula | geb. von Prittwitz u. Gaffron | 11.05.1838 | 08.10.1918 |
| Ahrk | Berta | - | 01.11.1909 | 29.05.1925 |
| Eick geb. Morcks | Emma | Ehefrau Otto Eick | 07.06.1877 | 05.09.1940 |
| Eick | Otto | Mann Eick geb. Morcks | 07.04.1877 | Brak daty śmierci. |
| Kolbowski | - | - | 16.08.1863 | 27.06.1930 |
| Mayhack geb. Eick | Helene | - | 09.09.1869 | 11.03.1940 |
| Olschewski | Geri | Mann Albertine geb. Bonke | 07.02.1855 | 22.05.1923 |
| Olschewski geb. Bonke | Albertine | Ehefrau Geri Olschewski | 07.10.1860 | 31.12.1926 |
